Cieszyn: Mały Wiedeń nad Olzą

Cieszyńska Wieża Piastowska. Fot. Forum

Cieszyn – dziś podzielony między Polaków i Czechów – to żywa pamiątka po cesarstwie austriackim. Nawet legendę o założeniu miasta dwanaście wieków temu wymyślono za czasów cesarskich.

Kiedy 30 czerwca 1817 r. cesarz austriacki Franciszek I zwiedzał Cieszyn, burmistrz Alojzy Kaufmann postanowił zabawić gościa ludowym podaniem o założeniu miasta. Brzmiało mniej więcej tak: „W 810 r. trzej synowie polskiego władcy Leszka III polowali w ciemnym lesie i odkryli źródło krystalicznej wody. Okolica tak im się spodobała, że jeden z młodzieńców wybudował koło źródła dom myśliwski, a inny na sąsiednim wzgórzu wzniósł zamek. Z kolei w miejscu źródła stanęła ta oto studnia”. Cesarz w odpowiedzi rzekł: „Jeśli to tak szacowna studnia, to trzymacie ją w bardzo złej czci”. I miał rację, bo przypominała bardziej kałużę niż cenny zabytek!

Kaufmann mógł sobie pluć w brodę. Nie dość, że opowieść nie zrobiła na cesarzu wrażenia, to trzeba było sięgnąć do miejskiej kasy po środki na remont studni. Wprawdzie burmistrzowie nie odpowiadają za treść ludowych podań, lecz tym razem było inaczej. Bo Kaufmann zapewne sam je wymyślił! Po jakimś czasie „ludowe podanie” wziął na tapetę miejski sekretarz (i podwładny Kaufmanna) Paul Lamatsch von Warnemünde, który w 1840 r. w tomie swoich dramatów i wierszy umieścił poemat „Die Gründung von Teschen” („O założeniu Cieszyna”). W jego wersji podania trzej synowie Leszka III nazywali się Bol-ko, Leszko i Cieszko, zgubili się w czasie polowania, a gdy się odnaleźli przy źródle, tak się cieszyli, że w miejscu spotkania założyli gród Cieszyn. I do dziś wymysł dwóch miejskich urzędników funkcjonuje jako legendarna opowieść o początkach miasta…

POPIOŁY HISTORII

Trudno się dziwić Kaufmannowi, że uciekał się do zmyśleń, bo pamiątek po tysiącletniej historii Cieszyna zachowało się niewiele. Dawny gród zwany Starym Cieszynem, będący jedną z siedzib słowiańskiego plemienia Gołęszyców, został pod koniec IX w. puszczony z dymem przez morawskiego księcia Świętopełka. Dziś rekonstrukcję osady możemy oglądać w parku archeologicznym w Kocobędzu koło Czeskiego Cieszyna.

Później centrum grodu przeniosło się na drugą (dziś powiedzielibyśmy: na polską) stronę rzeki Olzy – na Wzgórze Zamkowe, gdzie od 1290 roku rezydowali książęta z miejscowej linii Piastów. Zamek, który wznieśli, mocno odczuł skutki wojny trzydziestoletniej.  W 1645 r. został zajęty przez Szwedów, rok później – wyzwolony po siedmiotygodniowym oblężeniu przez wojska cesarskie. W wyniku działań wojennych zamienił się  w totalną ruinę. Cieszyńska księżna Elżbieta Lukrecja już na-wet do niego nie wracała, tylko zamieszkała w czterech kamienicach koło rynku. Po jej śmierci w 1653 r. Księstwo Cieszyńskie przeszło pod bezpośrednie panowanie Habsburgów. Oni zaś to państewko od czasu do czasu oddawali w lenno swoim krewniakom, a do Cieszyna, nie licząc sporadycznych okazji, nie zaglądali. W mieście trudno było zresztą o zabytki, które mogłyby zainteresować cesarza. Praktycznie cały Cieszyn spłonął bowiem  6 maja 1789 r. i trzeba było go z mozołem odbudowywać.

„MAŁY WIEDEŃ”

O ile w 1817 r. Cieszyn jako zabytkowe miasto prezentował się dość marnie, o tyle w ogólnym rozrachunku wiek XIX wyszedł mu na dobre. Dzięki poczynionym wtedy inwestycjom zyskał nawet – może trochę na wyrost – miano „małego Wiednia”. A dodajmy, że już wcześniej zdarzyło mu się zastępować naddunajskie miasto w roli stolicy cesarstwa austriackiego!

Stało się tak z potrzeby chwili. W 1805 r., gdy wizja zajęcia Wiednia przez Napoleona Bonaparte stawała się coraz bardziej realna, cesarz Franciszek I wraz z dworem i urzędami centralnymi ewakuował się do Cieszyna. Odtąd miasto nad Olzą było de facto stolicą całej monarchii. Tym bardziej że Wiedeń rzeczywiście wpadł w ręce Francuzów. Cieszyn nie był tak „pojemny”, by przyjąć wszystkich dostojników – dlatego np. cesarzówna Maria Ludwika musiała zamieszkać  w pobliskim Skoczowie. Dopiero 26 grudnia 1805 r. po zawarciu traktatu pokojowego w Preszburgu (Bratysławie) Wiedeń został zwrócony Habsburgom i cesarz mógł udać się do właściwej stolicy.

Karol Ludwik Habsburg – młodszy brat cesarza – w 1822 r. uzyskał tytuł księcia cieszyńskiego. I to on wreszcie uporządkował Wzgórze Zamkowe. Tam gdzie stał zamek dolny, wzniósł Pałac Myśliwski (1838–1840). Zaprojektował go wiedeński architekt Joseph Kornhäusel. Na terenie dawnego zamku górnego sprzątnięto zaś pozostałości po średniowiecznych zabudowaniach i urządzono park.

Z zabytków ostała się tylko romańska rotunda św. Mikołaja  z XI w. (zdjęcie obok) oraz Wieża Piastowska (jedyna ocalała spośród czterech XIV-wiecznych wież obronnych okalających dawny zamek).

Cieszyn i jego zabytki

Cieszyn In a Time Lapse from Jakub Polomski on Vimeo.

  • Kategoria: Polska
  • Data:
  • Źródło:
    • Focus Historia 1/2015
  • c
Komentarze